ULUSLARASI SÖZLEŞMELERIN HAZIRLANMASINDA DIKKAT EDILMESI GEREKEN TEMEL KONULAR - ONGUR&PARTNERS

BLOG

BLOG

ULUSLARASI SÖZLEŞMELERIN HAZIRLANMASINDA DIKKAT EDILMESI GEREKEN TEMEL KONULAR


 

1. Giriş

 

Küreselleşme ile birlikte sosyal ve ekonomik hayatın bir çok alanında olduğu gibi hukuk alanında da büyük değişimler meydana gelmiştir. Özellikle ekonomik ve sosyal ilişkilerin ulusal sınırların dışına çıkmasıyla birlikte hukuki ilişkiler de ulusal sınırların dışına taşmış ve küresel bir nitelik kazanmaya başlamıştır. Bu gelişmelere koşut olarak, uluslarası hukuki ilişkileri düzenlemek maksadıyla yapılacak sözleşmelerin de doğası değişmiş ve sözleşme hukuku alanına; müzakere, sözleşmelerin uygulaması ve uyuşmazlıkların çözümü başta olmak üzere birçok çok boyutlu problem eklenmiştir.1

 

Bunun kaçınılmaz bir sonucu olarak ise devletlerin hakimiyet sahibi olduğu ve çoğunlukla bu devletlerin kurallarına göre düzenlenen sözleşme hukuku2 yerine küresel prensip ve kurallara göre işleyen bir sözleşme hukukundan bahsetmek mümkün hale gelmiştir.

 

Bu çerçevede özellikle; uluslarası karakterdeki uyuşmazlıkların çözümünün uzun süre alması ve uyuşmazlıkların maliyetinin taraflar için fazla olması, uluslararası faaliyetler yürüten aktörleri potansiyel uyuşmazlıklara ilişkin tedbir almaya itmiş ve netice olarak uluslararası sözleşmelerin hazırlanması hususu önem kazanarak ayrı bir ihtisas alanı haline gelmiştir.3

 

Bu önem kapsamında; bu çalışmada uluslararası sözleşmeler hazırlanırken üzerinde durulması gereken hususlar ve temel bazı presensipler ele alınacaktır. Bu inceleme yapılırken; öncelikle çalışmaya ilişkin kavramsal çerçeve çizilecek, müteakiben sözleşme yazımına ilişkin temel esaslar tespit edilerek çalışma sonlandırılacaktır.

 

2. Kavramsal Çerçeve

 

Konunun detayı incelenmeden önce, çalışmanın kavramsal çerçevesini oluşturmak için bazı kavramların tanımlanması faydalı olacaktır. Bu kapsamda; bu çalışmada kullanılan “sözleşme” tabiri taraflardan bir veya daha fazlası için borç doğuran ve tarafların biririne uygun irade beyanları ile oluşan hukuki işlemleri4,"uluslararası sözleşme” tabiri ise çeşitli hukuki ilişkiler kurmak üzere, farklı ülkelerde bulunan taraflarca akdedilen ve/veya sınır aşan yükümlülükler doğuran yahut birden fazla devletteki aktörler ile bağlantılı bulunan sözleşmeleri ifade etmektedir.5

 

Ayrıca bu çalışmanın bir sınırlılığı ifade edilmelidir ki bu çalışma uluslararası sözleşmelerin kurulmasına ilişkin eksiksiz bir liste oluşturmayı amaçlamaksızın konunun bazı temel noktalarının ele alınmasını amaçlamaktadır.

 

3. Temel Esaslar

 

Öncelikle ifade etmek gerekir ki pek çok ulusal sistemde öngörüldüğü gibi uluslararası sözleşmelerde de tarafların birbirine uygun irade beyanlarının tespiti büyük bir önem arz etmektedir. Yani, birbirine uygun irade beyanları esasen Türk hukukunda olduğu gibi6 uluslararası sözleşmeler için de kurucu unsurdur.7 Bununla birlikte, birbirinden farklı ülkelerde bulunan, farklı hukuk düzenlerine tabi ve farklı kültürlere sahip tarafların irade beyanlarının birbirine uygunluğunun tespiti ve bu hususun sözleşmelere tam olarak yansıtılması ulusal hukukta olduğu kadar kolay bir süreç değildir.8

 

Bu zorlukları aşmaya ilişkin temel esaslara gelecek olursak, öncelikle tarafların hak ve yükümlülüklerinin eksiksiz ve açık biçimde yazılmasının ulusal sözleşmelerdekine göre daha büyük önemi haiz olduğunu belirtmemiz gerekir. Zira yukarıda da ifade edildiği gibi uluslararası nitelik gösteren sözleşmedeki eksikliklerin uyuşmazlık çıktıktan sonra giderilmesi yahut mahkeme/hakem vb. bir merci tarafından tartışmaya kapalı bir şekilde yorumlanması büyük zaman ve maliyet gerektirmektedir.

 

Bu kapsamda; sözleşme konusu mal veya hizmetin detaylı tarifi, teslim/icra metot ve tarihi, fiyat ve ödeme metot ve tarihi gibi sözleşmenin esaslı unsurlarını hiçbir şüpheye mahal vermeyecek şekilde tanımlamak önem arz etmektedir. Bu unsurlardaki eksiklikler hem ifa güçlüklükleri yaratacak hem de olası uyuşmazlıkların çözümünü zorlaştırcaktır. Hatta sözleşmenin esaslı unsurlarındaki eksikliğin sözleşmenin sıhhatine dahi etki edebileceği değerlendirilmektedir. Zira birçok hukuk düzeninde hukuki ilişkinin esaslı noktalarını ihtiva etmeyen sözleşmeler geçerli sayılmamaktadır.9

 

Esaslı unsurların yanısıra esaslı olmayan noktaların da tespit edilmesi ve bu hususların sözleşmeye yansıtılması faydalı olacaktır. Bu hususlar, sözleşmenin geçerliliği konusunda bir soruna sebep olmamakla birlikte edimlerin ifası ve uyuşmazlıkların çözümü açısından çok önemli olduğu ifade edilmelidir.

 

Sözleşmenin esaslı olmayan noktalarına ilişkin eksiksiz olmayan bir liste sunulacak olursa; sözleşmenin geçerlilik tarihi, harç ve masraflara ilişkin yükümlülükler, ambalajlamaya ilişkin hükümler, nakliye ve teslim şartları, sigorta hükümleri, muayene hak ve sorumluluğuna ilişkin hükümler, garanti şartları, sözleşmenin tashihine ilişkin düzenlemeler ile bildirimlere ilişkin düzenlemelerin uluslararası sözleşmelerin esaslı olmayan noktalarından olduğu ifade edilebilir.10

 

Bu noktaların kimi ulusal hukuk sistemlerinde yahut uluslararası bazı kurallara binaen yorum yöntemiyle sonradan tamamlanması da mümkündür ancak hem ilgili tamamlayıcı hukuk kuralının tespit edilmesi hem de yorum yoluyla sözleşmenin eksik unsurlarının tamamlanması için farklı hukuk sistemlerinde farklı yollarının bulunduğu ve bu farklılıkların uyuşmazlıklara konu olabileceği gözden kaçırılmamalıdır.11 Sonuç olarak; yorum farklılıkları sebebiyle ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi maksadıyla sözleşmenin esaslı olmayan noktalarının da detaylı ve yoruma yer bırakmayacak şekilde açık olması faydalı olacaktır.

 

Sözleşmelerin hazırlanmasında önem taşıyan diğer bir husus da kültürel farklılıkların dikkate alınmasıdır. Zira sözleşmenin taraflarının tabi oldukları hukuk sistemleri ve kültürleri sözleşmelerin hazırlanması, uygunlanması ve yorumlanması aşamalarında tarafların bakış açıları üzerinde önemli etkilere sahip olabilmektedir.12

 

Bu kapsamda muhakkak göz önünde bulundurulması gereken ilk husus tarafların hukuk sistemlerindeki farklılıklardır. Zira sözleşme görüşmelerinin başlaması ile birlikte dahi, taraflar yalnızca kendi hukuklarıyla değil diğer tarafların tabi olduğu hukukla ve hatta varsa uluslararası düzenlemeler ile de bağlı olmaya başlamaktadır.13 Dolayısıyla sözleşmenin tarafları iradelerini beyan edip hak ve yükümlülükleri belirlerken, bu belirlemelerin yukarıda sayılan hukuk sistemlerine uygunluğunu da göz önünde bulundurmalıdır. Bu kapsamda; sözleşmenin farklı hukuk sistemlerine uyarlığının kontrolünde yalnızca yazılı hukuku değil aynı zamanda konuya ilişkin içtihat ve örf adet hukukunu da kapsayan geniş bir analiz gereklidir. 14

 

Kültürel farklılıklar çerçevesinde; sözleşmelerin yorumlanması konusunda uyuşmazlıklara sebep olabilecek bir diğer husus da dil/çeviri farklılıklarıdır ve bu husus bu konuda kapsamlı bir kontrol yapılmasını gerekli kılar. Bu kontrolde çeviri neticesinde sözleşmenin anlamının değişip değişmediği kontrol edilmeli, özellikle kısaltmalar ve terimlerin çeviri yapılan dildeki anlamından emin olunmalıdır.15

 

Bu hususlara ek olarak uluslararası sözleşmeler akdedilirken üzerinde durulması gereken önemli konulardan bir diğeri de uyuşmazlıkların çözümü meselesidir. Zira aynı egemen devlette faaliyet gösteren taraflar arasındaki hukuki ilişkilerin aksine uluslararası nitelik kazanmış hukuki ilişkilerde dava ve başvuru yolları belirsizlik içinde olabilir. Bu çerçevede; sözleşmeye dair uyuşmazlığa düşülmesi halinde hangi mercilerin yetklili olduğu ve hangi dava/başvuru yollarının kullanılabileceği hususu aydınlatılmalıdır.16

 

Yine aynı perspektifte; sözleşmeler hazırlanırken sözleşmeye aykırılık durumlarda gündeme gelecek olan icra hükümleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Zira sözleşmeye aykırılık durumunda icra kabiliyeti bulunmayan bir sözleşmenin taraflara yeterli güvenceyi sağlamadığı ifade edilebilir. Bu kapsamda, ülkeden ülkeye farklılıklar gösterebilecek ispat şartları ve şekil zorunlulukları gibi hususlar incelenmeli ve sözleşmenin bahse konu icra hükümlerine uygun hale getirilmesi sağlanmalıdır. Bu sayede hem sözleşmenin gerekirse cebren icrası hem de ifaya yönelik görüşmelerde gerekli tedbirler alınabilecektir.17

 

4. Sonuç

 

Hukuki ilişkileride yaşanan değişim ve bu ilişkilerin uluslararası niteliğinin artmasının etkileri kaçınılmaz olarak sözleşme hukukuna da tesir etmiştir. Bu değişim neticesinde ise sözleşmeler hukukunda çözülmeyi bekleyen yeni problemlerin olduğu ve bu problemlerin sözleşme hukukunu çalışmaya çok müsait bir alan haline getirdiği ifade edilmelidir.18

 

Bu çerçevede; uluslararası hukuki ilişkilerin dinamik yapısı gereği19; bütün hukuki ilişkilere ve sözleşmelere ilişkin kesin belirlemeler yapmak zor olsa da yukarıda örnekleri sunulan bir takım ilkeler ile ana hatların belirlenmesi mümkün olmuştur.20 Bu ilkeler çerçevesinde hazırlanmış sözleşmelerin hem hukuki ilişkilerdeki etkinliği artıracağı hem de zaman ve kaynak kaybını engelleyeceği ifade edilmelidir.

 

 

 

KAYNAKÇA

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

Eren F, Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) (13.Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım 2011)

Fontaine MF De Ly, Drafting International Contracts (Transnational Publishers 2006)

International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT), Principles of International Commercial Contracts (2016)

Shippey K, A Short Course in International Contracts (2.Baskı, World Trade Press 2003)

Sono K, 'The Rise of Anational Contract Law in the Age of Globalization' (2001) 75 Tulane Law Review

Şanlı C, Uluslararası Ticari Akitlerin Hazırlanması ve Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları (4.Baskı, Beta 2011)


 

1 Karla C Shippey, A Short Course in International Contracts (2.Baskı, World Trade Press 2003) s 6.

2 Kazuaki Sono, 'The Rise of Anational Contract Law in the Age of Globalization' (2001) 75 Tulane Law Review 1185, 1189.

3 Shippey (n 1) s 6.

4 Fikret Eren, Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) (13.Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım 2011) s 199.

5 International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT), Principles of International Commercial Contracts (2016) Başlangıç.

6 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (2011) md 1.

7 UNIDROIT (n 5) md 3.1 (2).

Eren (n 5) s 205.

8 Cemal Şanlı, Uluslararası Ticari Akitlerin Hazırlanması ve Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları (4.Baskı, Beta 2011) s iii.

9 Shippey (n 1) s 22.

10 ibid s 60-76.

11 ibid s 13.

12 ibid s 7.

13 ibid s 19.

14 ibid

15 ibid s 15.

16 ibid s 21.

17 ibid s 20.

18 Marcel Fontaine ve Filip De Ly, Drafting International Contracts (Transnational Publishers 2006) s xvii, 621.

19 ibid s 625.

20 UNIDROIT (n 5) Başlangıç.